Bỏ qua đến nội dung chính
Thai Kỳ Atlas
6 tuần đầu sau sinhCho cả hai vợ chồng

Sau sinh — 6 tuần đầu của cả mẹ và bé

Sau sinh không phải lúc dừng theo dõi y tế. 6 tuần đầu (giai đoạn hậu sản) là thời gian cơ thể mẹ hồi phục, học cho con bú, điều chỉnh tâm lý — và cũng là giai đoạn có một số biến chứng nguy hiểm cần được phát hiện sớm. Trang này tổng hợp những điều cần biết.

Dấu hiệu nguy hiểm sau sinh — đi khám ngay

Đọc trước. Khi có bất kỳ dấu hiệu nào — không chờ lịch khám hậu sản.

  • Băng huyết: chảy máu âm đạo nhiều, ướt 1 băng vệ sinh trong < 1 giờ, có máu cục lớn — gọi 115.
  • Sốt ≥ 38 °C kéo dài, run lạnh — nghi nhiễm trùng tử cung hoặc vết mổ.
  • Đau ngực dữ dội, khó thở, ho ra máu — nghi thuyên tắc phổi, gọi 115.
  • Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, co giật — tiền sản giật/sản giật vẫn có thể xảy ra trong 6 tuần sau sinh.
  • Vết mổ/vết may đỏ, sưng, đau, có dịch hôi — nhiễm trùng vết mổ.
  • Đau và đỏ một chân không đối xứng — nghi huyết khối tĩnh mạch sâu.
  • Sản dịch hôi thối, tăng đột ngột sau khi đã giảm — nghi sót nhau, nhiễm trùng.
  • Tâm trạng buồn rất sâu, khóc nhiều, mất ngủ, có ý nghĩ tự hại hoặc hại bé — trầm cảm sau sinh, đi khám sớm.

Ngày đầu sau sinh

  • Da kề da ngay sau sinh nếu mẹ và bé đều ổn — giúp ổn định nhịp tim, đường huyết, thân nhiệt bé và kích thích sữa về.
  • Bú sớm trong 1 giờ đầu — sữa non chứa kháng thể quan trọng và kích thích co tử cung giúp giảm chảy máu.
  • Ngủ và ăn khi có thể — vài giờ đầu thường buồn ngủ. Ăn nhẹ, dễ tiêu, uống đủ nước.
  • Mẹ sau mổ lấy thai: nằm thẳng đầu cao, vận động nhẹ tại giường (cử động chân, xoay người) để phòng huyết khối; rút sonde tiểu thường sau 12–24 giờ.

Sản dịch (Lochia)

Sản dịch là dịch tử cung tiết ra sau sinh, kéo dài 4–6 tuần. Diễn biến bình thường:

  • Tuần 1: đỏ tươi, lượng nhiều như kinh nguyệt, có thể có máu cục nhỏ.
  • Tuần 2: hồng hoặc nâu, lượng giảm.
  • Tuần 3–6: vàng nhạt rồi trắng, lượng ít dần.
Bất thường: sản dịch hôi thối, đỏ tươi trở lại sau khi đã hồng/nâu, máu cục lớn, sốt — đi khám.

Dùng băng vệ sinh thường (KHÔNG dùng tampon trong giai đoạn này). Vệ sinh sau mỗi lần đi vệ sinh bằng nước ấm.

Cho con bú

  • Bú mẹ hoàn toàn 6 tháng đầu theo khuyến cáo WHO. Sữa non (3 ngày đầu) tuy ít nhưng đủ và rất giàu kháng thể.
  • Bú theo nhu cầu: mỗi 1.5–3 giờ, ít nhất 8–12 lần/24 giờ ở tuần đầu. Đánh thức bé nếu ngủ > 4 giờ.
  • Tư thế bú đúng: bé ngậm cả quầng vú (không chỉ núm), bụng bé áp vào bụng mẹ. Sai tư thế gây đau núm và bé bú không hiệu quả.
  • Mẹ ăn đủ: thêm ~500 kcal/ngày, uống nước theo khát (~3 L/ngày). Tránh giảm cân nhanh trong 2 tháng đầu.
  • Cảnh giác viêm vú: ngực sưng đỏ một bên + sốt + đau như cúm — đi khám ngay (cần kháng sinh, vẫn cho bú tiếp được).
  • Thuốc khi cho con bú: KHÔNG tự ý dùng. Hầu hết thuốc kê đơn an toàn nếu bác sĩ biết bạn đang cho bú.

Phục hồi cơ thể

  • Co tử cung: tử cung trở về kích thước bình thường trong ~6 tuần. Có thể đau bụng nhẹ khi cho bú (co tử cung do oxytocin).
  • Vết may tầng sinh môn: thường lành 1–2 tuần. Vệ sinh nhẹ bằng nước ấm sau mỗi lần đi vệ sinh, lau khô bằng cách vỗ (không chà). Ngồi gối doughnut nếu đau.
  • Vết mổ lấy thai: thay băng theo hướng dẫn, giữ khô. Cắt chỉ 5–7 ngày (không tan) hoặc tự tan. Tránh nâng vật nặng > 5 kg trong 6 tuần.
  • Vận động: đi bộ nhẹ trong nhà từ ngày 1–2. Tập sàn chậu (Kegel) sớm. Tránh tập nặng cho đến sau khám hậu sản 6 tuần.
  • Quan hệ tình dục: chờ ít nhất 4–6 tuần và sau khi sản dịch hết. Dùng tránh thai ngay — có thể có thai lại trong tháng đầu cả khi chưa có kinh.

Sức khoẻ tâm lý

Thay đổi nội tiết + thiếu ngủ + áp lực chăm bé khiến tâm lý dao động mạnh. Phân biệt 3 mức:

  • Baby blues (postpartum blues) — phổ biến (~80%), xuất hiện 2–5 ngày sau sinh, hết trong 2 tuần. Buồn vu vơ, dễ khóc, lo lắng nhẹ. Cần được người thân hỗ trợ và nghỉ ngơi.
  • Trầm cảm sau sinh (PPD)— kéo dài > 2 tuần, buồn sâu, mất hứng thú, không yêu thương được bé, ngủ kém, ăn kém, có suy nghĩ vô vọng. Cần điều trị — có nhiều thuốc an toàn cho mẹ cho bú.
  • Loạn thần sau sinh (postpartum psychosis) — hiếm nhưng cấp cứu. Ảo giác, lú lẫn, ý nghĩ làm hại bé/bản thân. Đưa đi cấp cứu ngay.

Hỏi bác sĩ tại lần khám hậu sản. Tâm sự với người thân, không cần phải “mạnh mẽ một mình”.

Khám hậu sản

  • Khám bé: 24–72 giờ sau sinh, sau đó 1–2 tuần và 1 tháng. Theo dõi cân nặng, vàng da, tiêm chủng (BCG, viêm gan B sơ sinh).
  • Khám mẹ tuần 6: kiểm tra co tử cung, vết may/vết mổ, cân nặng, huyết áp; tư vấn tránh thai; tầm soát trầm cảm sau sinh.
  • Tránh thai: vòng tránh thai có thể đặt từ tuần 6. Que cấy có thể đặt sớm. Thuốc tránh thai chỉ progestin (mini-pill) an toàn khi cho bú; KHÔNG dùng thuốc phối hợp estrogen trong 6 tuần đầu.

Vai trò người chồng / người đồng hành

  • Bảo vệ giấc ngủ của vợ — đảm nhận pha sữa (nếu hút sữa), thay tã, dỗ bé giữa đêm.
  • Theo dõi tâm lý vợ — đặc biệt sau 2 tuần. Nếu thấy buồn sâu, mất hứng thú, không kết nối với bé — chủ động đề nghị đi khám.
  • Quản lý khách thăm — giới hạn người đến thăm trong tuần đầu để mẹ và bé nghỉ ngơi.
  • Hiểu rằng quan hệ tình dục cần thời gian — không thúc ép trước 6 tuần và sau khi vợ sẵn sàng.

Nguồn tham khảo

Thai Kỳ Atlas là tài liệu tham khảo dựa trên hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, WHO, ACOG và Bệnh viện Từ Dũ. Nội dung không thay thế khám, chẩn đoán hoặc chỉ định cá nhân của bác sĩ. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, hãy đến cơ sở sản khoa gần nhất.